Atharvaveda / 1 / 25 / 3
यदि॑ शो॒को यदि॑ वाभिशो॒को यदि॑ वा॒ राज्ञो॒ वरु॑ण॒स्यासि॑ पु॒त्रः। ह्रूडु॒र्नामा॑सि हरितस्य देव॒ स नः॑ संवि॒द्वान्परि॑ वृङ्ग्धि तक्मन् ॥ 3॥
Veda : Atharvaveda | Kand : 1 | Sukta : 25 | Paryay : | Mantra No : 3
In English:
Seer : bhRRigva~NgiraaH | Devta : yakShmanaashano.agniH | Metre : viraaDgarbhaa triShTup | Tone :
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : yadi shoko yadi vaabhishoko yadi vaa raaj~no varuNasyaasi putraH. hruuDurnaamaasi haritasya deva sa naH sa.mvidvaanpari vRRi~Ngdhi takman . 3.
Component Words : yadi . shokaH . yadi . vaa . abhi.ashokaH . yadi . vaa . raaj~naH . varuNasya . asi . putraH .hruDuH . naama . asi . haritasya . deva . saH . naH . sam.avidvaan . pari . vRRi~Ngdhi . takman .
In Hindi:
ऋषि : भृग्वङ्गिराः | देवता : यक्ष्मनाशनोऽग्निः | छन्द : विराड्गर्भा त्रिष्टुप् | स्वर :
विषय : ज्वर आदि रोग की शान्ति के लिये उपदेश।
पदपाठ : यदि॑ । शो॒क: । यदि॑ । वा॒ । अ॒भि॒ऽशो॒क: । यदि॑ । वा॒ । राज्ञ॑: । वरु॑णस्य । असि॑ । पु॒त्र: ।ह्रुडु॑: । नाम॑ । अ॒सि॒ । ह॒रि॒त॒स्य॒ । दे॒व॒ । स: । न॒: । स॒म्ऽवि॒द्वान् । परि॑ । वृ॒ङ्ग्धि॒ । त॒क्म॒न् ॥
पदार्थ : (यदि) चाहे, तू (शोकः) हृदयपीड़क (यदि वा) चाहे (अभिशोकः) सर्वशरीरपीड़क है, (यदि वा) अथवा तू (राज्ञः) तेजवाले (वरुणस्य) सूर्य वा जल का (पुत्रः) पुत्ररूप (असि) है। (हरितस्य) हे पीले रंग के (देव) देनेवाले ! (ह्रूडुः) दबाने की कल (नाम असि) तेरा नाम है (सः) सो तू, (तक्मन्) हे जीवन को कष्ट देनेवाले, ज्वर ! [ज्वरसमान पीडा देनेहारे !] (संविद्वान्) [यह बात] जानता हुआ (नः) हमको (परि−वृङ्ग्धि) छोड़ दे ॥३॥"
भावार्थ : मानसिक और शारीरिक पीड़ा, सूर्य्य की ताप वा जल से उत्पन्न ज्वर और पीलिया आदि रोग, पाप अर्थात् ईश्वरीय नियम से विरुद्ध आचरण का फल है, इसलिये मनुष्य पुरुषार्थपूर्वक परमेश्वर के नियमों का पालन करैं और दुष्ट आचरण छोड़ कर सुखी रहैं ॥३॥
टिप्पणी :३−शोकः। शुचि शोके−कर्तरि घञ्। चजोः कु घिण्ण्यतोः। पा० ७।३।५२। इति कुत्वम्। मनःपीडकः। अभिशोकः। सर्वशरीरपीडकः। राज्ञः। १।१०।१। दीप्यमानस्य, तेजस्विनः। वरुणस्य। १।३।३। सूर्य−तापस्य जलस्य वा। पुत्रः। १।११।५। शोधकः। सुतः, तनूजः पुत्रवत् उत्पन्नः। अन्यद् व्याख्यानम्−म० २ ॥