Donation Appeal Download Our App
Choose Mantra
Atharvaveda / 2 / 6 / 2

सं चे॒ध्यस्वा॑ग्ने॒ प्र च॑ वर्धये॒ममुच्च॑ तिष्ठ मह॒ते सौभ॑गाय। मा ते॑ रिषन्नुपस॒त्तारो॑ अग्ने ब्र॒ह्माण॑स्ते य॒शसः॑ सन्तु॒ मान्ये ॥ 2॥

Veda : Atharvaveda | Kand : 2 | Sukta : 6 | Paryay : | Mantra No : 2

In Hindi:

ऋषि : शौनकः | देवता : अग्निः | छन्द : त्रिष्टुप् | स्वर :

विषय : राजनीति से मनुष्य प्रतापी और तेजस्वी होवे।

पदपाठ : सम् । च॒ । इ॒ध्यस्व॑ । अ॒ग्ने॒ । प्र । च॒ । व॒र्ध॒य॒ । इ॒मम् । उत् । च॒ । ति॒ष्ठ॒ । म॒ह॒ते । सौभ॑गाय । मा । ते॒ । रि॒ष॒न् । उ॒प॒ऽस॒त्तार॑: । अग्ने॒ । ब्र॒ह्माण॑: । ते॒ । य॒शस॑: । स॒न्तु॒ । मा । अ॒न्ये ॥६.२॥

पदार्थ : (च) और (अग्ने) हे अग्निवत् तेजस्वी विद्वन् ! (सम्) भले प्रकार (इध्यस्व) प्रकाशमान हो, (च) और (इमम्) इस समाज को (प्र+वर्धय) समृद्ध कर, (च) और (महते) बहुत (सौभगाय) उत्तम ऐश्वर्य के लिये (उत्+तिष्ठ) उठकर खड़ा हो। (अग्ने) हे विद्वन् ! (ते) तेरे (उपसत्तारः) पास बैठनेहारे [उपासक] (मा रिषन्) कभी दुःख न पावें, (ते) तेरे [समीपवर्त्ती] (ब्रह्माणः) वेद जाननेवाले ब्राह्मण (यशसः=यशसाः) यशस्वी (सन्तु) होवें और (अन्ये) दूसरे (मा=मा सन्तु) न होवें ॥२॥"

भावार्थ : राजा को योग्य है कि ब्रह्मचर्य से आत्मरक्षा, प्रजारक्षा, शिल्पविद्या, युद्धविद्या आदि सामान्य और विशेष विद्याओं में निपुण होकर अपने सभासदों को निपुण करे और विद्वानों का सत्कार और अविद्वानों का तिरस्कार करता हुआ सदा आनन्दयुक्त रहे ॥२॥ यजुर्वेद में (वर्धय, इमम्) के स्थान में [बोधय एनम्] और (ते, रिषन्, उपसत्तारः) के स्थान में [च, रिषत् उपसत्ता] पाठ है ॥

टिप्पणी :२–इध्यस्व। इन्धी दीप्तौ कर्मकर्तरि यकि। अनिदिताम्०। पा० ६।४।२४। इति न लोपः। इन्त्स्व। दीप्यस्व। वर्धय। समर्धय। इमम्। समीपस्य जनम्। उत्–तिष्ठ। उत्साहवान् सन्नद्धो भव। महते। महि वृद्धौ, दीप्तौ–अति। विपुलाय। सौभगाय। भगः=धनम्–निघ० २।१०। सु+भग–भावे अण्। सुभगत्वाय। उत्तमैश्वर्याय। मा रिषन्। रिष हिंसायाम्। कर्मण्यर्थे। मा दुःखिता भवन्तु। उपसत्तारः। ण्वुल्तृचौ। पा० ३।१।१३३। इति उप+षद्लृ विशरणगत्यवसादनेषु–तृच्। उपसदनशीलाः, उपासकाः। सेवका ब्रह्माणः। बृंहेर्नोऽच्च। उ० ४।१४६। इति बृहि वृद्धौ–मनिन्। नस्य अकारः। वेदवेत्तारः। ब्राह्मणाः। यशसः। अर्शआदिभ्योऽच्। पा० ५।२।१२७। इति यशस्–अच् मत्वर्थे। सुपां सुलुक्०। पा० ७।१।३९। इत्येकवचनं बहुवचने। यशसाः। यशस्विनः ॥