Atharvaveda / 2 / 28 / 2
मि॒त्र ए॑नं॒ वरु॑णो वा रि॒शादा॑ ज॒रामृ॑त्युं कृणुतां संविदा॒नौ। तद॒ग्निर्होता॑ व॒युना॑नि वि॒द्वान्विश्वा॑ दे॒वानां॒ जनि॑मा विवक्ति ॥ 2॥
Veda : Atharvaveda | Kand : 2 | Sukta : 28 | Paryay : | Mantra No : 2
In English:
Seer : shambhuH | Devta : mitraavaruNau | Metre : triShTup | Tone :
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : mitra ena.m varuNo vaa rishaadaa jaraamRRityu.m kRRiNutaa.m sa.mvidaanau. tadagnirhotaa vayunaani vidvaanvishvaa devaanaa.m janimaa vivakti . 2.
Component Words : mitraH . enam . varuNaH . vaa . rishaadaaH . jaraa.amRRityum . kRRiNutaam . sam.avidaanau . tat . agniH . hotaa . vayunaani . vidvaan . vishvaa . devaanaam . janimaa . vivakti .28.2.
In Hindi:
ऋषि : शम्भुः | देवता : मित्रावरुणौ | छन्द : त्रिष्टुप् | स्वर :
विषय : बुद्धि से विवाद करे, इसका उपदेश।
पदपाठ : मि॒त्र: । ए॒न॒म् । वरु॑ण: । वा॒ । रि॒शादा॑: । ज॒राऽमृ॑त्युम् । कृ॒णु॒ता॒म् । स॒म्ऽवि॒दा॒नौ । तत् । अ॒ग्नि: । होता॑ । व॒युना॑नि । वि॒द्वान् । विश्वा॑ । दे॒वाना॑म् । जनि॑मा । वि॒व॒क्ति॒ ॥२८.२॥
पदार्थ : (मित्रः) सर्वप्रेरक, काम में लगानेवाला दिन का समय (वा) और (रिशादाः) श्रम का भक्षण करनेवाला (वरुणः) रात्रि का समय (संविदानौ) दोनों मिले हुए (एनम्) इस पुरुष को (जरामृत्युम्=जरा–अमृत्युं जरा–मृत्युं वा) स्तुति के साथ अमर, अथवा, स्तुति वा बुढ़ापे से मृत्युवाला (कृणुताम्) करें। (तत्) इसलिये (होता) महादानी और (वयुनानि) सब व्यवस्थाओं को (विद्वान्) जाननेवाला (एनम्) (अग्निः) अग्नि [तेजस्वी परमेश्वर] (देवानाम्) दिव्य पदार्थों वा महात्माओं के (विश्वा=विश्वानि) सब (जनिमा=०–मानि) जन्मविधानों को (विवक्ति) बतलावे ॥२॥"
भावार्थ : जो मनुष्य दिन और रात ईश्वर की आज्ञापालन में लगे रहते हैं, वे ही अन्त में यशस्वी होते हैं और सर्वज्ञ, सर्वान्तर्यामी परमेश्वर उनके हृदय में सब उत्तम-उत्तम व्यवस्थाओं और नियमों को प्रकट करता जाता है ॥२॥
टिप्पणी :२–मित्रः। म० १। मध्यस्थानदेवता–निरु० १०।२१। अहरभिमानी देवः–इति सायणः। दिनकालः। वरुणः। मध्यस्थानदेवता–निरु० १०।३। द्युस्थानदेवता–निरु० १२।२१। रात्र्यभिमानी [देवः–] इति सायणः। रात्रिसमयः। एनम्। जीवम्। वा। चार्थे। रिशादाः। इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः। पा० ३।१।१३५। इति रिश हिंसायाम्–क। अद भक्षणे–असुन्। रिशानां हिंसकानां श्रमाणाम् अत्ता नाशयिता। जरामृत्युम्। अ० २।१३।२। जरया स्तुत्या अमृत्युः अमरणं यस्य तम्। यद्वा। जरया स्तुत्या वृद्धत्वेन वा मृत्युर्मरणं यस्य तम्। यशस्विनम्। कृणुताम्। उभौ कुरुताम्। संविदानौ। समो गम्यृच्छिप्रच्छिस्वरत्यर्तिश्रुविदिभ्यः। पा० १।३।२९। इति संपूर्वाद् वेत्तेरकर्मकात्–आत्मनेपदम्। लटः शानच्। संगच्छमानौ। ऐकमत्यं प्राप्तौ। तत्। तेन कारणेन। अग्निः। अ० १।६।२। व्यापकः सर्वज्ञः परमेश्वरः। होता। अ० १।११।१। हु–तृन्। दाता। आदाता। वयुनानि। अजियमिशीङ्भ्यश्च। उ० ३।६१। इति अज गतौ–उनन्, वीभावः। अथवा। वी गतिकान्तिव्याप्त्यादिषु–उनन्। वयुनं वेतेः कान्तिर्वा प्रज्ञा वा–निरु० ५।१४। ज्ञातव्यानि कर्माणि। विश्वा। विश्वानि। सर्वाणि। जनिमा। जनिमृङ्भ्यामिमनिन्। उ० ४।१४९। इति जन जनी वा–इमनिन्। जनिमानि, जन्मानि। प्रादुर्भावस्थानानि। विवक्ति। वचेः–लेटि शपः श्लुः। बहुलं छन्दसि। पा० ७।४।७८। इत्यभ्यासस्य इकारः। ब्रवीतु। उपदिशतु ॥