Donation Appeal Download Our App
Choose Mantra
Atharvaveda / 2 / 33 / 2

ग्री॒वाभ्य॑स्त उ॒ष्णिहा॑भ्यः॒ कीक॑साभ्यो अनू॒क्या॑त्। यक्ष्मं॑ दोष॒ण्य१॒॑मंसा॑भ्यां बा॒हुभ्यां॒ वि वृ॑हामि ते ॥ 2॥

Veda : Atharvaveda | Kand : 2 | Sukta : 33 | Paryay : | Mantra No : 2

In Hindi:

ऋषि : ब्रह्मा | देवता : यक्षविबर्हणम्,(पृथक्करणम्) चन्द्रमाः, आयुष्यम् | छन्द : अनुष्टुप् | स्वर :

विषय : शारीरिक विषय में शरीररक्षा।

पदपाठ : ग्री॒वाभ्य॑: । ते॒ । उ॒ष्णिहा॑भ्य: । कीक॑साभ्य: । अ॒नू॒क्या᳡त् ।यक्ष्म॑म् । दो॒ष॒ण्य᳡म् । अंसा॑भ्याम् । बा॒हुऽभ्या॑म् । वि । वृ॒हा॒मि॒ । ते॒ ॥३३.२॥

पदार्थ : (ते) तेरे (ग्रीवाभ्यः) गले की नाड़ियों से, (उष्णिहाभ्यः) गुद्दी की नाड़ियों से, (कीकसाभ्यः) हँसली की हड्डियों से, (अनूक्यात्) रीढ़ से और (ते) तेरे (अंसाभ्याम्) दोनों कन्धों से और (ते) तेरे (बाहुभ्याम्) दोनों भुजाओं से, (दोषण्यम्) मुड्ढे वा वक्खे के (यक्ष्मम्) क्षयी रोग को (वि वृहामि) मैं उखाड़े देता हूँ ॥२॥"

भावार्थ : इस मन्त्र में ग्रीवा के अवयवों का वर्णन है। जैसे सद्वैद्य उत्तम औषधों से रोगों की निवृत्ति करता है, ऐसे ही मनुष्य अपने आत्मिक और शारीरिक दोषों का विचारपूर्वक नाश करे ॥२॥

टिप्पणी :२–ग्रीवाभ्यः। शेवायह्वजिह्वाग्रीवाऽप्वामीवाः। उ० १।१५४। इति गॄ निगरणे–वन् धातोर्ग्रीभावः, टाप्। निगलति यया। कन्धरावयवेभ्यः। उष्णिहाभ्याम्। ऋत्विग्दधृक्स्रग्दिगुष्णिगञ्चुयुजिक्रुञ्चां च। पा० ३।२।५९। इति उत्+ष्णिह प्रीतौ, स्नेहने–क्रिन्, तलोपः षत्वं च, टाप्। उष्णिगेव उष्णिहा। उष्णिगुत्सनाता भवति स्निह्यतेर्वा स्यात् कान्तिकर्मणः। निरु० ७।१२। ऊर्ध्वं स्निग्धाभ्यः, रक्तादिना उत्स्नाताभ्यो वा नाडीभ्यः। कीकसाभ्यः। अत्यविचमि०। ३०।३।११७। इति ककि गतौ–असच्, धातोः कीकादेशः। यद्वा। की कुत्सितेन रक्तादिना देहाभ्यन्तरे कसति उत्पद्यते। की+कस गतौ–अच्, टाप्। जत्रुवक्षोगतास्थिभ्यः। अनूक्यात्। कृत्यल्युटो बहुलम्। पा० ३।३।११३। इति अनु+उच समवाये अधिकरणे ण्यत्। न्यङ्क्वादीनां च। पा० ७।३।५३। इति कुत्वम्। तित् स्वरितम्। पा० ६।१।८५। इति स्वरितः। अनुक्रमेण उच्यन्ति समवयन्ति अस्थीनि यत्र। पृष्ठास्थिसकाशात्। यक्ष्मम्। अ० २।१०।५। राजरोगम्। क्षयरोगम्। दोषण्यम्। भवे छन्दसि। पा० ४।४।११०। इति दोस्–यत्। पद्दन्नो०। पा० ६।१।६३। इति दोषन् आदेशः दोष्णोः, भुजदण्डयोर्भवम्। अंसाभ्याम्। अमेः सन्। उ० ५।२१। इति। अम गतौ–सन्। स्कन्धाभ्याम्। बाहुभ्याम्। अ० २।२७।३। भुजाभ्याम् वि+वृहामि। म० १। उन्मूलयामि ॥