Atharvaveda / 3 / 17 / 3
लाङ्ग॑लं पवी॒रव॑त्सु॒शीमं॑ सोम॒सत्स॑रु। उदिद्व॑पतु॒ गामविं॑ प्र॒स्थाव॑द्रथ॒वाह॑नं॒ पीब॑रीं च प्रफ॒र्व्य॑म् ॥ 3॥
Veda : Atharvaveda | Kand : 3 | Sukta : 17 | Paryay : | Mantra No : 3
In English:
Seer : vishvaamitraH | Devta : siitaa | Metre : pathyaapa~NktiH | Tone :
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : laa~Ngala.m paviiravatsushiima.m somasatsaru. udidvapatu gaamavi.m prasthaavadrathavaahana.m piibarii.m cha prapharvyam . 3.
Component Words : laa~Ngalam . paviira.avat . su.ashiimam . somasat.asaru . ut . it . vapatu . gaam . avim . prasthaa.avat . ratha.avaahanam . piibariim . cha . pra.apharvya᳡m .17.3.
In Hindi:
ऋषि : विश्वामित्रः | देवता : सीता | छन्द : पथ्यापङ्क्तिः | स्वर :
विषय : खेती की विद्या का उपदेश।
पदपाठ : लाङ्ग॑लम् । प॒वी॒रऽव॑त् । सु॒ऽशीम॑म् । सो॒म॒सत्ऽस॑रु । उत् । इत् । व॒प॒तु॒ । गाम् । अवि॑म् । प्र॒स्थाऽव॑त् । र॒थ॒ऽवाह॑नम् । पीब॑रीम् । च॒ । प्र॒ऽफ॒र्व्य᳡म् ॥१७.३॥
पदार्थ : (पवीरवत्) अच्छे फालेवाला (सुशीमम्) बहुत सुख देनेवाला, और (सोमसत्सरु=सोमसत्+स्रु, यद्वा, स-ऊम, उभ वा+सत्सरु) ऐश्वर्ययुक्त व अमृतयुक्त मूठवाला, अथवा रस्सीवाला और मूठवाला (लाङ्गलम्) हल (इत्) ही (अविम्) रक्षा करनेवाली, और (पीबरीम्) वृद्धिवाली (गाम्) भूमि को (च) और (प्रस्थावत्) प्रस्थान वा चढ़ाई के योग्य और (प्रफर्व्यम्) शीघ्र गतिवाले (रथवाहनम्) रथयान [गाड़ी] को (उत्) उत्तमता से (वपतु) उत्पन्न करे ॥३॥"
भावार्थ : उत्तम साधनों से खेती में अधिक धान्य उत्पन्न होता है, उससे राज्य की और अश्व, बैल आदि की वृद्धि से राजा और प्रजा सुख भोगते हैं ॥३॥ यह मन्त्र कुछ शब्दभेद से यजुर्वेद १२।७१ में है ॥
टिप्पणी :३−(लाङ्गलम्) अ० २।८।४। हलम्। (पवीरवत्) कॄशॄपॄकटिपटि०। उ० ४।३०। इति पूञ् शोधे-ईरन्। मतुप्। पवीर एव पविः, वज्रं लाङ्गले प्रीतं लोहमयं शल्यम्। फालयुक्तम्। (सुशीमम्) इषियुधीन्धि०। उ० १।१४५। इति सु+शीङ् शयने-मक्। शेवम्=सुखम्-निघ० ३।६। सुशेवम्। बहु सुखकरम्। (सोमत्सरु) सोमसन्+सरु। सोमे ऐश्वर्ये अमृते वा सीदतीति सोमयत्। षद्लृ गतौ-क्विप्। सरतीति सरुः। सृ गतौ-उन्। खड्गादिमुष्टिः। ऐश्वर्यवन्मुष्टियुक्तम्। अमृतमयमुष्टियुक्तम्। यद्वा। स-ऊम, वा उम+स-त्सरु। अविसिवि०। उ० १।१४४। इति अव रक्षणे-मन्। ऊमं रक्षासधनम्। यद्वा, वेञ् सन्तुसन्ताने-मन् उतं स्यूतम् उमम्। रज्ज्वादिकं तेन सह सोमम्। भृमृशीङ्तॄचरित्सरि०। उ०१।७। इति त्सर छद्मगतौ, कौटिल्ये-उ, त्सरुः, मुष्टिः। तेन सह सत्सरु। सोमं च सत्सरु च सोमसत्सरु। रज्ज्वादिकेन मुष्टिना च सहितम्। (उत्) उत्तमतया। (इत्) एव। (वपतु) डुवप बीजसन्ताने, उत्पादयतु। (गाम्) भूमिम्। (अविम्) सर्वधातुभ्य इन्। उ० ४।११८। इति अव रक्षादिषु-इन्। रक्षिकाम्। (प्रस्थावत्) प्रस्थानस्य, विजिगीषोः प्रयाणस्य योग्यम् (रथवाहनम्)। वह णिच्-ल्युट्। रथयानम् (पीबरीम्) ध्याप्योः सम्प्रसारणं च। उ० ४।११५। इति प्यैङ् वृद्धौ-क्वनिप्। वनो र च। पा० ४।१।७। इति ङीब्रेफौ। वृद्धिशीलम् (प्रफर्व्यम्) फर्व गतौ-अच्। तस्मै हितम्। पा० ५।१।५। इति यत्। शीघ्रगमनयोग्यम्। फर्वतिर्गतिकर्मा-इति महीधरः, य० १२।७१। प्रफर्व्यम्, प्रफर्वितुं गमयितुं योग्यम् इति-तत्रैव दयानन्दभाष्ये ॥