Donation Appeal Download Our App
Choose Mantra
Atharvaveda / 4 / 9 / 4

यस्या॑ञ्जन प्र॒सर्प॒स्यङ्ग॑मङ्गं॒ परु॑ष्परुः। ततो॒ यक्ष्मं॒ वि बा॑धस उ॒ग्रो म॑ध्यम॒शीरि॑व ॥ 4॥

Veda : Atharvaveda | Kand : 4 | Sukta : 9 | Paryay : | Mantra No : 4

In Hindi:

ऋषि : भृगुः | देवता : त्रैककुदाञ्जनम् | छन्द : अनुष्टुप् | स्वर :

विषय : ब्रह्मविद्या का उपदेश।

पदपाठ : यस्य॑ । आ॒ऽअ॒ञ्ज॒न॒ । प्र॒ऽसर्प॑सि । अङ्ग॑म्ऽअङ्गम् । परु॑:ऽपरु: । तत॑: । यक्ष्म॑म् । वि । बा॒ध॒से॒ । उ॒ग्र: । म॒ध्य॒म॒शी:ऽइ॑व ॥९.४॥

पदार्थ : (आञ्जन) हे संसार के प्रकट करनेवाले ब्रह्म ! तू (यस्य) जिसके (अङ्गमङ्गम्) अङ्ग-अङ्ग में और (परुष्परुः) जोड़-जोड़ में (प्रसर्पसि) व्याप जाता है, (ततः) उस पुरुष से (यक्ष्मम्) राजरोग को (विबाधसे) तू सर्वथा हटा देता है, (इव) जैसे (उग्रः) प्रबल (मध्यमशीः) बिचौलिया पुरुष ॥४॥"

भावार्थ : जो पुरुष पूर्ण भक्ति से परमात्मा को अपने रोम-रोम में व्यापक जानकर पुरुषार्थ करता है, परमात्मा उसके सब विघ्नों का नाश कर देता है, जैसे सद्वैद्य बड़े-बड़े रोगों को, और नीतिकुशल मध्यस्थ राजा आदि वादी और प्रतिवादी के टंटों को मिटा देता है ॥४॥

टिप्पणी :४−(यस्य) पुरुषस्य (आञ्जन) हे सम्यक् संसारस्य व्यक्तिकारक ब्रह्म (प्रसर्पसि) प्रकर्षेण व्याप्नोषि (अङ्गमङ्गम्) प्रत्येकमङ्गम् (परुष्परुः) अर्त्तिपॄवपि०। उ० २।११७। इति पॄ पालनपूरणयोः-उसि। प्रत्येकपरुः। प्रत्येकग्रन्थिम् (ततः) तस्मात् पुरुषात् (वि बाधसे) विविधं निवारयसि (यक्ष्मम्) अ० २।१०।५। राजरोगम्। क्षयम् (उग्रः) उद्गूर्णबलः। प्रबलः (मध्यमशीः) क्विप् च। पा० ३।२।७६। इति मध्यम+शीङ्-क्विप्। मध्यदेशे शेते वर्तते सः। वादिप्रतिवादिनोर्वाक्यादिविषयविमर्शपूर्वकं तत्त्वनिर्णायकः। मध्यवर्त्ती। मध्यस्थः (इव) यथा ॥