Atharvaveda / 9 / 1 / 4
मा॒तादि॒त्यानां॑ दुहि॒ता वसू॑नां प्रा॒णः प्र॒जाना॑म॒मृत॑स्य॒ नाभिः॑। हिर॑ण्यवर्णा मधुक॒शा घृ॒ताची॑ म॒हान्भर्ग॑श्चरति॒ मर्त्ये॑षु ॥ 4॥
Veda : Atharvaveda | Kand : 9 | Sukta : 1 | Paryay : | Mantra No : 4
In English:
Seer : atharvaa | Devta : madhu, ashvinau | Metre : triShTup | Tone :
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : maataadityaanaa.m duhitaa vasuunaa.m praaNaH prajaanaamamRRitasya naabhiH. hiraNyavarNaa madhukashaa ghRRitaachii mahaanbhargashcharati martyeShu . 4.
Component Words : maataa . aadityaanaam . duhitaa . vasuunaam . praaNaH . pra.ajaanaam . amRRitasya . naabhiH . hiraNya.avarNaa . madhu.akashaa. ghRRitaachii . mahaan . bhargaH . charati . martyeShu .1.4.
In Hindi:
ऋषि : अथर्वा | देवता : मधु, अश्विनौ | छन्द : त्रिष्टुप् | स्वर :
विषय : ब्रह्म की प्राप्ति का उपदेश।
पदपाठ : मा॒ता । आ॒दित्याना॑म् । दु॒हि॒ता । वसू॑नाम् । प्रा॒ण: । प्र॒ऽजाना॑म् । अ॒मृत॑स्य । नाभि॑: । हिर॑ण्यऽवर्णा । म॒धु॒ऽक॒शा। घृ॒ताची॑ । म॒हान् । भर्ग॑: । च॒र॒ति॒ । मर्त्ये॑षु ॥१.४॥
पदार्थ : (आदित्यानाम्) सूर्यलोकों की (माता) माता [बनानेवाली] (वसूनाम्) धनों की (दुहिता) पूर्ण करनेहारी, (प्रजानाम्) प्रजाओं [जीव जन्तुओं] की (प्राणः) प्राण [जीवन] और (अमृतस्य) अमरपन [महापुरुषार्थ] की (नाभिः) नाभी [मध्य], (हिरण्यवर्णा) तेज रूपवाली, (घृताची) सेचन सामर्थ्य पहुँचानेवाली (मधुकशा) मधुकशा [वेदवाणी] (महान्) बड़े (भर्गः) प्रकाश [रूप होकर] (मर्त्येषु) मनुष्यों के बीच (चरति) विचरती है ॥४॥"
भावार्थ : टिप्पणी :४−(माता) निर्मात्री (आदित्यानाम्) सूर्यादिलोकानाम् (दुहिता) अ० ३।१०।१३। प्रपूरयित्री (वसूनाम्) धनानाम् (प्राणः) जीवनम् (प्रजानाम्) जीवजन्तूनाम् (अमृतस्य) अमरणस्य। महापुरुषार्थस्य (नाभिः) मध्यदेशः (हिरण्यवर्णा) तेजोरूपा (मधुकशा) म० १। वेदवाणी (घृताची) अञ्चिघृसिभ्यः क्तः। उ० ३।८९। घृ सेचने दीप्तौ च-क्त। ऋत्विग्दधृक्स्रग्०। पा० ३।२।५९। अञ्चु, गतिपूजनयोः-क्तिन्। अनिदितां हल उपधायाः क्ङिति। पा० ६।४।२४। नलोपः। अचः। पा० ६।४।१३८। अकारलोपः। चौ। पा० ६।३।१३८। दीर्घः। अञ्चतेश्चोपसंख्यानम्। वा० पा० ४।१।६। ङीप्। घृताची रात्रीनाम-निघ० १।७। सेचनसामर्थ्यप्रापयित्री (महान्) प्रवृद्धः (भर्गः) भ्रस्ज पाके-घञ्। प्रकाशः (चरति) विचरति (मर्त्येषु) मनुष्येषु ॥