Atharvaveda / 11 / 8 / 23
वि॒द्याश्च॒ वा अवि॑द्याश्च॒ यच्चा॒न्यदु॑पदे॒श्य᳡म्। शरी॑रं॒ ब्रह्म॒ प्रावि॑श॒दृचः॒ सामाथो॒ यजुः॑ ॥ 23॥
Veda : Atharvaveda | Kand : 11 | Sukta : 8 | Paryay : | Mantra No : 23
In English:
Seer : kaurupathiH | Devta : adhyaatmam, manyuH | Metre : triShTup | Tone :
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : vidyaashcha vaa avidyaashcha yachchaanyadupadeshya᳡m. shariira.m brahma praavishadRRichaH saamaatho yajuH . 23.
Component Words : vidyaaH . cha . vai . avidyaaH . cha . yat . cha . anyat . upa.adeshya᳡m . shariiram . brahma . pra . avishat . RRichaH . saama . atho iti . yajuH .10.23.
In Hindi:
ऋषि : कौरुपथिः | देवता : अध्यात्मम्, मन्युः | छन्द : अनुष्टुप् | स्वर :
विषय : सब जगत् के कारण परमात्मा का उपदेश।
पदपाठ : वि॒द्या: । च॒ । वै । अवि॑द्या: । च॒ । यत् । च॒ । अ॒न्यत् । उ॒प॒ऽदे॒श्य᳡म् । शरी॑रम् । ब्रह्म॑ । प्र । अ॒वि॒श॒त् । ऋच॑: । साम॑ । अथो॒ इति॑ । यजु॑: ॥१०.२३॥
पदार्थ : (विद्याः) विद्याएँ [तत्त्वज्ञान] (च च वै) और भी (अविद्याः) अविद्याएँ [मिथ्या कल्पनाएँ] (च) और (यत्) जो कुछ (अन्यत्) दूसरा (उपदेश्यम्) उपदेशयोग्य कर्म [विद्या और अविद्या से सम्बन्धवाला विषय है, वह] और (ब्रह्म) ब्रह्म [ब्रह्मचर्य, इन्द्रियसंयम आदि तप] (ऋचः) ऋचाएँ [पदार्थों की गुणप्रकाशक विद्याएँ] (साम=सामानि) सामज्ञान [मोक्षविद्याएँ] (अथो) और भी (यजुः=यजूंषि) यजुर्ज्ञान [ब्रह्मनिरूपक विद्याएँ], [इस सब ने] (शरीरम्) शरीर में (प्र अविशत्) प्रवेश किया ॥२३॥"
भावार्थ : टिप्पणी :२३−(विद्याः) तत्त्वज्ञानानि (च) (वै) (अविद्याः) मिथ्याकल्पनाः (च) (यत्) (च) (अन्यत्) कर्म (उपदेश्यम्) हितकथनेन गम्यम्। विद्याविद्ययोराश्रयभूतम् (शरीरम्) (ब्रह्म) ब्रह्मचर्यम्। इन्द्रियसंयमरूपं तपः (प्राविशत्) प्रविष्टमभवत् (ऋचः) पदार्थानां गुणप्रकाशिका विद्याः (साम) सामानि। मोक्षज्ञानानि (अथो) अपि च (यजुः) यजूंषि। ब्रह्मनिरूपकज्ञानानि ॥