Donation Appeal Download Our App
Choose Mantra
Atharvaveda / 14 / 1 / 56

इ॒दं तद्रू॒पंयदव॑स्त॒ योषा॑ जा॒यां जि॑ज्ञासे॒ मन॑सा॒ चर॑न्तीम्। तामन्व॑र्तिष्ये॒सखि॑भि॒र्नव॑ग्वैः॒ क इ॒मान्वि॒द्वान्वि च॑चर्त॒ पाशा॑न् ॥56॥

Veda : Atharvaveda | Kand : 14 | Sukta : 1 | Paryay : | Mantra No : 56

In Hindi:

ऋषि : सवित्री, सूर्या | देवता : आत्मा | छन्द : त्रिष्टुप् | स्वर :

विषय : विवाह संस्कार का उपदेश।

पदपाठ : इ॒दम् । तत् । रू॒पम् । यत् । अव॑स्त । योषा॑ । जा॒याम् । जि॒ज्ञा॒से॒ । मन॑सा । चर॑न्तीम् । ताम् । अनु॑ । अ॒र्ति॒ष्ये॒ । सखि॑ऽभि: । नव॑ऽग्वै: । क: । इ॒मान् । वि॒द्वान् । वि । च॒च॒र्त॒ । पाशा॑न् ॥१.५६॥

पदार्थ : (इदम्) यह (तत्) वह (रूपम्) रूप [सुन्दरता व स्वभाव] है, (यत्) जिसको (योषा) सेवनीय (वधू) ने (अवस्त) धारण किया है, (मनसा) विज्ञान के साथ (चरन्तीम्) चलती हुई (जायाम्)पत्नी को (जिज्ञासे) मैं जानना चाहता हूँ। (नवग्वैः) स्तुतियोग्य चरित्रवालेअथवा नवीन-नवीन विद्या को प्राप्त करने और करानेहारे (सखिभिः) मित्रों के सहित (ताम् अनु) उस [पत्नी] के साथ-साथ (अर्तिष्ये) मैं चलूँगा, (विद्वान्) विद्वान् (कः) प्रजापति [परमेश्वर] ने (इमान् पाशान्) इन [अविद्या के] फन्दों को (विचचर्त) खोल दिया है ॥५६॥"

भावार्थ :

टिप्पणी :५६−(इदम्) इदानीं वर्तमानम् (तत्) दृश्यमानम् (रूपम्) सौन्दर्यम्स्वभावः (यत्) (अवस्त) आच्छादितवती। अधारयत् (योषा) वृतॄवदिवचि०। उ० ३।६२। युमिश्रणामिश्रणयोः-स प्रत्ययः। यद्वा युष सेवने-अच्, टाप्। मिश्रणयोग्या। सेवनीयापत्नी (जायाम्) पुत्रोत्पादिकां पत्नीम् (जिज्ञासे) ज्ञातुमिच्छामि (मनसा)मननेन। विज्ञानेन सह (चरन्तीम्) चलन्तीम् (ताम्) पत्नीम् (अनु) अनुसृत्य (अर्तिष्ये) ऋत गतौ। गमिष्यामि (सखिभिः) मित्रैः (नवग्वैः) णु स्तुतौ-अप्+गम्लृगतौ−ड्व प्रत्ययः। नवग्वाः=नवगतयो नवनीतगतयो वा-निरु० ११।१९। स्तोतव्यचरित्रैः।नवशिक्षाविद्याप्राप्तैः प्रापयितृभिश्च (कः) सर्वकर्ता प्रजापतिः (इमान्)विद्यमानान् (विचचर्त) चृती हिंसाग्रन्थनयोः-लिट्। विमोचितवान् (पाशान्)अविद्याबन्धान् ॥