Donation Appeal Download Our App
Choose Mantra
Atharvaveda / 20 / 73 / 5

सो चि॒न्नु वृ॒ष्टिर्यू॒थ्या॒ स्वा सचाँ॒ इन्द्रः॒ श्मश्रू॑णि॒ हरि॑ता॒भि प्रु॑ष्णुते। अव॑ वेति सु॒क्षयं॑ सु॒ते मधूदिद्धू॑नोति॒ वातो॒ यथा॒ वन॑म् ॥ 5॥

Veda : Atharvaveda | Kand : 20 | Sukta : 73 | Paryay : | Mantra No : 5

In Hindi:

ऋषि : वसुक्रः | देवता : इन्द्रः | छन्द : जगती | स्वर :

विषय : सेनापति के लक्षण का उपदेश।

पदपाठ : सो इति॑ । चि॒त् । नु । वृ॒ष्टि: । यू॒थ्या॑ । स्वा । सचा॑ । इन्द्र॑: । श्मश्रू॑णि: । हरि॑ता । अ॒भि । प्रु॑ष्णु॒ते॒ ॥ अव॑ । वे॒ति॒ । सु॒ऽक्षय॑म् । सु॒ते । मधु॑ । उत् । इत्‌ । धू॒नो॒ति॒ । वात॑: । यथा॑ । वन॑म् ॥७३.५॥

पदार्थ : (सो) वही (इन्द्रः) इन्द्र [बड़ा ऐश्वर्यवान् पुरुष] (वृष्टिः चित्) वृष्टि के समान (नु) निश्चय करके (सचा) नित्य मेल के साथ (स्वा) अपने (हरिता) स्वीकार करने योग्य (यूथ्या) समुदायों को (श्मश्रूणि) अपने शरीर में आश्रित अङ्गों [के समान] (अभि) सब प्रकार (प्रुष्णुते) सींचता है। और वह (सुते) उत्पन्न जगत् में (सुक्षयम्) बड़े ऐश्वर्यवाले (मधु) निश्चित ज्ञान [मधु विद्या] को (इत्) अवश्य (अव वेति) पा लेता है और [पापों को] (उत्) (धूनोति) उखाड़कर हिला देता है, (यथा) जैसे (वातः) पवन (वनम्) वन को ॥॥"

भावार्थ :

टिप्पणी :−(सो) स एव (चित्) उपमार्थे (नु) निश्चयेन (वृष्टिः) जलवर्षा (यूथ्या) स्वार्थे यत्। यूथानि। सजातीयसमुदायान् (स्वा) स्वकीयानि (सचा) समवायेन (इन्द्रः) परमैश्वर्यवान् मनुष्यः (श्मश्रूणि) अ० ।१९।१४। शीङ्, शयने-मनिन्, डित्+श्रिञ् सेवायाम्-डुन्। श्म शरीरम्.....श्मश्रु लोम श्मनि श्रितं भवति-निरु० ३।। शरीरे श्रितान्यङ्गानि यथा (हरिता) अ० २०।३०।३। स्वीकरणीयानि (अभि) सर्वतः (प्रुष्णुते) प्रुष स्नेहनसेचनपूरणेषु-लट्। सिञ्चति। वर्धयति (अव वेति) वी गत्यादिषु। अधिगच्छति। प्राप्नोति (सुक्षयम्) क्षि ऐश्वर्ये-अच्। बह्वैश्वर्ययुक्तम् (सुते) उत्पन्ने जगति (मधु) निश्चितं ज्ञानम्। मधुविद्याम् (उत्) उत्कृष्य (इत्) एव (धूनोति) कम्पयति पापानि (वातः) वायुः (यथा) (वनम्) वृक्षसमूहम् ॥