Rigveda / 7 / 61 / 3
प्रोरोर्मि॑त्रावरुणा पृथि॒व्याः प्र दि॒व ऋ॒ष्वाद्बृ॑ह॒तः सु॑दानू । स्पशो॑ दधाथे॒ ओष॑धीषु वि॒क्ष्वृध॑ग्य॒तो अनि॑मिषं॒ रक्ष॑माणा ॥
Veda : Rigveda | Mandal : 7 | Sukta : 61 | Mantra No : 3
In English:
Seer : vasiShThaH | Devta : mitraavaruNau | Metre : nichRRittriShTup | Tone : dhaivataH
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready
Verse : prorormitraavaruNaa pRRithivyaaH pra diva RRIShvaadbRRihataH sudaanuu . spasho dadhaathe oShadhiiShu vikShvRRidhagyato animiSha.m rakShamaaNaa .
Component Words : pra . uroH . mitraavaruNaa . pRRithivyaaH . pra . divaH . RRIShvaat . bRRihataH . sudaanuu iti su.adaanuu . spashaH . dadhaathe iti . oShadhiiShu . vikShu . RRIdhak . yataH . ani.amiSham . rakShamaaNaa . 7.61.3
In Hindi:
ऋषि : वसिष्ठः | देवता : मित्रावरुणौ | छन्द : निचृत्त्रिष्टुप् | स्वर : धैवतः
विषय : अब परमात्मा अध्यापक तथा उपदेशकों के कर्तव्य कर्मों का उपदेश करते हैं।
पदपाठ : प्र । उ॒रोः । मि॒त्रा॒व॒रु॒णा॒ । पृ॒थि॒व्याः । प्र । दि॒वः । ऋ॒ष्वात् । बृ॒ह॒तः । सु॒दा॒नू॒ इति॑ सुऽदानू । स्पशः॑ । द॒धा॒थे॒ इति॑ । ओष॑धीषु । वि॒क्षु । ऋध॑क् । य॒तः । अनि॑ऽमिषम् । रक्ष॑माणा ॥ ७.६१.३
पदार्थ : (मित्रावरुणा) हे अध्यापक तथा उपदेशको ! तुम (प्रोरोः) विस्तृत (पृथिव्याः) पृथिवी और (ऋष्वात्) बड़े (प्रदिवः) द्युलोक की विद्याओं का वर्णन करो, (यतः) क्योंकि आप लोग (बृहतः) बड़े-बड़े (सुदानू, स्पशः) दानी महाशयों के भावों को (दधाथे) धारण किये हुए हो और (ओषधीषु) ओषधियों द्वारा (अनिमिषम्) निरन्तर (विक्षु) सम्पूर्ण संसार की (रक्षमाणा) रक्षा करो ॥३॥
भावार्थ : परमात्मा उपदेश करते हैं कि हे अध्यापक तथा उपदेशको ! तुम सत्य का प्रचार तथा ओषधियों=अन्नादि द्वारा प्रजा का भले प्रकार रक्षण करो अर्थात् अपने सदुपदेश द्वारा मानस रोगों की और ओषधियों द्वारा शारीरिक रोगों की चिकित्सा करके संसार में सर्वथा सुख फैलाने का उद्योग करो ॥३॥
In Sanskrit:
ऋषि : वसिष्ठः | देवता : मित्रावरुणौ | छन्द : निचृत्त्रिष्टुप् | स्वर : धैवतः
विषय : अथ परमात्मनाध्यापकोपदेशकयोः कर्तव्यं कर्मोपदिश्यते।
पदपाठ : प्र । उ॒रोः । मि॒त्रा॒व॒रु॒णा॒ । पृ॒थि॒व्याः । प्र । दि॒वः । ऋ॒ष्वात् । बृ॒ह॒तः । सु॒दा॒नू॒ इति॑ सुऽदानू । स्पशः॑ । द॒धा॒थे॒ इति॑ । ओष॑धीषु । वि॒क्षु । ऋध॑क् । य॒तः । अनि॑ऽमिषम् । रक्ष॑माणा ॥ ७.६१.३
पदार्थ : (मित्रावरुणा) मेद्यति स्निह्यति मित्रोऽध्यापकः, अध्यापनद्वारेणैव अध्यापकः, मित्रवदाचरते 'ञिमिदा स्नेहने' अस्माद्धातोर्मित्रशब्दो निष्पन्नः, अस्योपरि निरुक्तप्रमाणम्−"मेदयतेर्वा" निरु० १०।२१।४। स्नेहनार्थाद्धातोरस्य सिद्धिः, एवं वृणोतीति वरुणः= उपदेशकः, यः सदुपदेशद्वारेण शिष्यमाच्छादयति स वरुणः, एवं शतपथेऽपि "प्राणो वै मित्रः" श० ६।५।१।५ "अपानो वरुणः" श० ८।२।५।६। अपानयति दुःखं सोऽपानः=उपदेशकः, स च उपदेशद्वारेण दुःखं दूरीकरोति, यद्यपि "शन्नो मित्रः शं वरुणः" यजु० ३६।९ अत्र मित्रावरुणौ ईश्वरं कथयतस्तथापि "प्रोरोर्मित्रावरुणा पृथिव्याः" अस्मिन् मन्त्रे मित्रावरुणौ=अध्यापकोपदेशकयोरेव वाचकौ प्रकरणात्, अत्राध्यापकोपदेशकयोरेव प्रकरणम्, इतः प्रागस्य सूक्तस्य द्वितीयमन्त्रे मित्रावरुणाभ्यामध्यापकोपदेशकौ गृहीतौ, प्राणापानवद्वर्त्तमानौ अध्यापकोपदेशकावेव एवंविधमुपदेशं कुरुतः, यथा एक एव अग्निशब्दः "उद्बुध्यस्वाग्ने" यजु० १५।५४ इत्यत्र भौतिकाग्नेर्वाचकः, "अग्निमीडे पुरोहितम्" ऋग्० १।१।१ इत्यत्र भौतिकाग्नेरीश्वरस्य च वाचकः "तदेवाग्निस्तदादित्यः" यजु० ३२।१ इत्यत्र ईश्वरस्यैव वाचकः, एवं वेदवचोवैचित्र्यसामर्थ्यात् कुत्रचिन्मित्रावरुणौ ईश्वरं वर्णयतः, कुत्रचिद् विद्युज्जले अभिधत्तः, कुत्रचिदध्यापकोपदेशकौ, अत्र न कश्चिदपि दोषोऽस्ति ॥ किं बहुना "स्याच्चैकस्य ब्रह्मशब्दवत्" ब्र० सू० २।३।५ अत्रेदमेव निर्णीतम्, यथैकोऽपि ब्रह्मशब्दः "तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व तपो ब्रह्मेति" तै० ३।२ इत्यत्रैकस्मिन्नपि श्लोके जिज्ञासाकर्मभूतस्य ब्रह्मणः ईश्वरवाचित्वम्, तपो ब्रह्मेति तितिक्षावाचित्वम्, एवं योग्यतावशाद् एकस्मिन्नपि प्रकरणे मित्रावरुणशब्दयोरनेकार्थाभिधायित्वमिति बोध्यम्− सति चैवं मन्त्रस्यैवंविधः पदार्थो भवति (मित्रावरुणा) हे अध्यापकोपदेशकौ ! भवन्तौ (प्रोरोः) विस्तीर्णायाः (पृथिव्याः) पृथिवीलोकस्य (ऋष्वात्) महतः (प्रदिवः) द्युलोकस्य च विद्यामिति उपरितोऽध्याहृत्य, वर्णयतां (यतः) युवां (बृहतः सुदानू) उदाराणां (स्पशः) भावं (दधाथे) घृतवन्तौ, किञ्च (ओषधीषु) रोगनिवारकद्रव्यरूपासु (विक्षु) प्रजासु च (ऋधक्) सत्यं (रक्षमाणा) रक्षां कुर्वाणौ अतः (अनिमिषम्) सर्वदैव प्रजायाः रक्षां कुरुताम् ॥३॥
भावार्थ : ईश्वरो वदति−यस्मिन् देशे अध्यापकास्तथोपदेशकाः स्वधर्म्मं पालयन्ति तस्मिन् देशे कदाचिदपि अवनतिर्न भवति, अध्यापकाः स्वोपदेशेन स्वशिष्यान् अध्यापयन्ति उपदेशकाश्च धर्म्मार्थकाममोक्षप्रियान् प्राणिनः वैदिकधर्म्मतत्त्वमुपदिशन्ति, ताभ्यां संस्कृताः तत्रत्याः सर्वे नरा नार्यश्च स्वकर्त्तव्यं बुद्ध्वा स्वधर्ममाचरन्ति, इत्यभिप्रायवता ईश्वरेणोपदिष्टम्, भो ! अध्यापकोपदेशकौ ! भवद्भ्याम् अध्यापनोपदेशाभ्यां सत्यस्य प्रचारः कार्य्यः, तथौषधिप्रचारेण च शारीरिकरोगनिवृत्तिरपि कार्य्या, अन्यत्र आध्यात्मिकोपदेशेन मानसरोगनिवृत्तिरपि कर्त्तव्या एवं सर्वदैव प्राणिमात्रं प्रति सुखं सञ्चारयन्तु भवन्तः ॥३॥