Samveda/1377
अन्तश्चरति रोचनास्य प्राणादपानती। व्यख्यन्महिषो दिवम्॥१३७७
Veda : Samveda | Mantra No : 1377
In English:
Seer : saarparaaj~nii | Devta : aatmaa suuryo vaa | Metre : gaayatrii | Tone : ShaDjaH
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : antashcharati rochanaasya praaNaadapaanatii . vyakhyanmahiSho divam.1377
Component Words : antariti . charati . rochanaa . asya . praaNaat . pra . aanaat . apaanatii . apa . anatau . vi . akhyat . mahiShaH . divam. .
In Hindi:
ऋषि : सार्पराज्ञी | देवता : आत्मा सूर्यो वा | छन्द : गायत्री | स्वर : षड्जः
विषय : द्वितीय ऋचा की व्याख्या पूर्वार्चिक में ६३१ क्रमाङ्क पर सूर्य और परमात्मा के विषय में की जा चुकी है। यहाँ प्राणरूप सूर्य का वर्णन करते हैं।
पदपाठ : अन्तरिति । चरति । रोचना । अस्य । प्राणात् । प्र । आनात् । अपानती । अप । अनतौ । वि । अख्यत् । महिषः । दिवम्॥ ।
पदार्थ : (अस्य) इस प्राणरूप सूर्य की (रोचना) दीप्ति अर्थात् प्रभावशक्ति (प्राणाद् अपानती) प्राणन-क्रिया के पश्चात् अपान की क्रिया करती हुई (अन्तः) शरीर के अन्दर (चरति) विचरण करती है। (महिषः) महान् प्राण (दिवम्) शरीर के मूर्धा को भी (व्यख्यत्) प्रकाशित करता है ॥२॥
भावार्थ : जैसे बाह्य सौर जगत् में सूर्य ग्रह-उपग्रहों को धारण करता है,वैसे ही मानव- शरीर में जीवात्मासहित प्राण, मन, बुद्धि,मस्तिष्क, इन्द्रियों आदि को धारण करता है ॥२॥
In Sanskrit:
ऋषि : सार्पराज्ञी | देवता : आत्मा सूर्यो वा | छन्द : गायत्री | स्वर : षड्जः
विषय : द्वितीया ऋक् पूर्वार्चिके ६३१ क्रमाङ्के सूर्यस्य परमात्मनश्च विषये व्याख्याता। अत्र प्राणरूपं सूर्यं वर्णयति।
पदपाठ : अन्तरिति । चरति । रोचना । अस्य । प्राणात् । प्र । आनात् । अपानती । अप । अनतौ । वि । अख्यत् । महिषः । दिवम्॥ ।
पदार्थ : (अस्य) प्राणात्मनः सूर्यस्य (रोचना) दीप्तिः प्रभावशक्तिरिति यावत् (प्राणाद् अपानती) प्राणनक्रियोत्तरम् अपानक्रियां कुर्वती (अन्तः) शरीराभ्यन्तरे (चरति) विचरति। (महिषः) महान् प्राणः (दिवम्) देहस्थं मूर्धानमपि (व्यख्यत्) प्रकाशयति ॥२॥२
भावार्थ : यथा बाह्ये सौरजगति सूर्यो ग्रहोपग्रहान् धारयति, तथैव मानवदेहे जीवात्मना सहचरितः प्राणमनोबुद्धिमस्तिष्केन्द्रियादीनि धारयति ॥२॥
टिप्पणी:१. ऋ० १०।१८९।२ देवता सार्पराज्ञी सूर्यो वा आत्मा वा। य० ३।७ देवता अग्निः, अथ० ६।३१।२ देवता गौः, २०।४८।५ देवता सूर्यः, गौः। साम० ६३१।२. मन्त्रमेतं दयानन्दर्षिर्यजुर्भाष्ये विद्युदग्निपक्षे व्याचष्टे।