Atharvaveda / 4 / 13 / 4
त्राय॑न्तामि॒मं दे॒वास्त्राय॑न्तां म॒रुतां॑ ग॒णाः। त्राय॑न्तां॒ विश्वा॑ भू॒तानि॒ यथा॒यम॑र॒पा अस॑त् ॥ 4॥
Veda : Atharvaveda | Kand : 4 | Sukta : 13 | Paryay : | Mantra No : 4
In English:
Seer : shantaatiH | Devta : chandramaaH, vishve devaaH | Metre : anuShTup | Tone :
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : traayantaamima.m devaastraayantaa.m marutaa.m gaNaaH. traayantaa.m vishvaa bhuutaani yathaayamarapaa asat . 4.
Component Words : traayantaam . imam . devaaH . traayantaam . marutaam . gaNaaH . traayantaam . vishvaa . bhuutaani . yathaa . ayam . arapaaH . asat .13.4.
In Hindi:
ऋषि : शन्तातिः | देवता : चन्द्रमाः, विश्वे देवाः | छन्द : अनुष्टुप् | स्वर :
विषय : स्वास्थ्यरक्षा का उपदेश।
पदपाठ : त्राय॑न्ताम् । इ॒मम् । दे॒वा: । त्राय॑न्ताम् । म॒रुता॑म् । ग॒णा: । त्राय॑न्ताम् । विश्वा॑ । भू॒तानि॑ । यथा॑ । अ॒यम् । अ॒र॒पा: । अस॑त् ॥१३.४॥
पदार्थ : (देवाः) इन्द्रियाँ (इमम्) इस [जीव] की (त्रायन्ताम्) रक्षा करें, और (मरुताम्) पवनों [श्वासप्रश्वासों] के (गणाः) प्रवाह (त्रायन्ताम्) रक्षा करें। और (विश्वा=०-नि) सब (भूतानि) पृथिवी, जल, तेज, वायु और आकाश, पाँच तत्त्व (त्रायन्ताम्) रक्षा करें, (यथा) जिससे (अयम्) यह [प्राणी] (अरपाः) दोषरहित (असत्) रहे ॥४॥"
भावार्थ : मनुष्य इन्द्रियों के शोधन और श्वास प्रश्वास के यथावत् प्राणायाम से पञ्च भूतों को सम रख कर सदा हृष्ट पुष्ट रहें ॥४॥
टिप्पणी :४−(त्रायन्ताम्) रक्षन्तु (इमम्) प्राणिनम् (देवाः) इन्द्रियाणि (मरुताम्) वायूनां श्वासप्रश्वासानाम् (गणाः) समूहाः। प्रवाहाः (विश्वा) विश्वानि सर्वाणि (भूतानि) पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशानि (यथा) येन प्रकारेण (अयम्) देहस्थो जीवः (अरपाः) न विद्यन्ते रपांसि पापानि यस्मिन्निति बहुव्रीहौ। नञ्सुभ्याम्। पा० ६।२।१७२। इति उत्तरपदान्तोदात्तः। अपापः। निर्दोषः (असत्) लोट्। भवेत् ॥