Atharvaveda / 4 / 22 / 4
अ॒स्मै द्या॑वापृथिवी॒ भूरि॑ वा॒मं दु॑हाथां घर्म॒दुघे॑ इ॒व धे॒नू। अ॒यं राजा॑ प्रि॒य इन्द्र॑स्य भूयात्प्रि॒यो गवा॒मोष॑धीनां पशू॒नाम् ॥ 4॥
Veda : Atharvaveda | Kand : 4 | Sukta : 22 | Paryay : | Mantra No : 4
In English:
Seer : vasiShThaH, atharvaa vaa | Devta : indraH, kShatriyo raajaa | Metre : triShTup | Tone :
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : asmai dyaavaapRRithivii bhuuri vaama.m duhaathaa.m gharmadughe iva dhenuu. aya.m raajaa priya indrasya bhuuyaatpriyo gavaamoShadhiinaa.m pashuunaam . 4.
Component Words : asmai . dyaavaapRRithivii iti . bhuuri . vaamam . duhaathaam . gharmadughe iveti gharmadughe.aiva . dhenuu iti . ayam . raajaa . priyaH . indrasya . bhuuyaat . priyaH . gavaam . oShadhiinaam . pashuunaam .22.4.
In Hindi:
ऋषि : वसिष्ठः, अथर्वा वा | देवता : इन्द्रः, क्षत्रियो राजा | छन्द : त्रिष्टुप् | स्वर :
विषय : संग्राम में जय के लिये उपदेश।
पदपाठ : अ॒स्मै । द्या॒वा॒पृ॒थि॒वी॒ इति॑ । भूरि॑ । वा॒मम् । दु॒हा॒था॒म् । घ॒र्म॒दुघे॑ इ॒वेति॑ घ॒र्म॒दुघे॑ऽइव । धे॒नू इति॑ । अ॒यम् । राजा॑ । प्रि॒य: । इन्द्र॑स्य । भू॒या॒त् । प्रि॒य: । गवा॑म् । ओष॑धीनाम् । प॒शू॒नाम् ॥२२.४॥
पदार्थ : (द्यावापृथिवी) हे सूर्य और पृथिवी तुम दोनों ! (अस्मै) इस राजा के लिये (घर्मदुघे) यज्ञ की पूर्ति करनेवाली (धेनू इव) दो गौओं के समान (भूरि) बहुत (वामम्) उत्तम धन (दुहाथाम्) पूर्ण करो। (अयम्) यह (राजा) राजा (इन्द्रस्य) परमेश्वर का (प्रियः) प्रिय (गवाम्) विद्याओं का, (ओषधीनाम्) सब अन्नों का और (पशूनाम्) दोपाये और चौपाये जीवों का (प्रियः) प्रिय (भूयात्) होवे ॥४॥"
भावार्थ : राजा सूर्य पृथिवी आदि सब लोकों और पदार्थों से विज्ञानपूर्वक उपकार लेकर धन संचय करे, और अनेक विद्याओं और अन्नों और सब प्राणियों की वृद्धि करके सुख प्राप्त करे ॥४॥
टिप्पणी :४−(अस्मै) राज्ञे (द्यावापृथिवी) हे द्यावापृथिव्यौ। सूर्यभूलोकौ। तत्रस्थपदार्थाः, इत्यर्थः (भूरि) प्रभूतम् (वामम्) अर्तिस्तुसुहु०। उ० १।१४०। इति वा गतिगन्धनयोः-मन्। यद्वा। इषियुधीन्धि०। उ० १।१४५। इति वन सम्भक्तौ याचने च-मक्। नस्य आकारः। प्रशस्यम्-निघ० ३।८। धनम् (दुहाथाम्) दुग्धम्। प्रपूरयतम् (घर्मदुघे) घर्म+दुघे। घर्म इति व्याख्यातम्-अ० ४।१।२। दुहः कब्घश्च। पा० ३।२।७०। इति दुह प्रपूरणे-कप्, हस्य घश्च। टाप्। घर्मस्य यज्ञस्य प्रपूरयित्र्यौ यज्ञाय दोग्ध्र्यौ (इव) यथा (धेनू) गावौ (अयम्) (राजा) (प्रियः) हृद्यः। तर्पकः। (इन्द्रस्य) परमेश्वरस्य (गवाम्) वाणीनाम्। विद्यानाम् (ओषधीनाम्) व्रीहियवादिसस्यानाम् (पशूनाम्) द्विपाच्चतुष्पदां प्राणिनाम् ॥