Atharvaveda / 6 / 140 / 2
व्री॒हिम॑त्तं॒ यव॑मत्त॒मथो॒ माष॒मथो॒ तिल॑म्। ए॒ष वां॑ भा॒गो निहि॑तो रत्न॒धेया॑य दन्तौ॒ मा हिं॑सिष्टं पि॒तरं॑ मा॒तरं॑ च ॥ 2॥
Veda : Atharvaveda | Kand : 6 | Sukta : 140 | Paryay : | Mantra No : 2
In English:
Seer : atharvaa | Devta : brahmaNaspatiH | Metre : upariShTaajjyotiShmatii triShTup | Tone :
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : vriihimatta.m yavamattamatho maaShamatho tilam. eSha vaa.m bhaago nihito ratnadheyaaya dantau maa hi.msiShTa.m pitara.m maatara.m cha . 2.
Component Words : vriihim . attam . yavam . attam . atho iti . maaSham . atho iti . tilam . eShaH . vaam . bhaagaH . ni.ahitaH . ratna.adheyaaya . dantau . maa . hi.msiShTam . pitaram. maataram . cha .140.2.
In Hindi:
ऋषि : अथर्वा | देवता : ब्रह्मणस्पतिः | छन्द : उपरिष्टाज्ज्योतिष्मती त्रिष्टुप् | स्वर :
विषय : बालक के अन्नप्राशन का उपदेश।
पदपाठ : व्री॒हिम् । अ॒त्त॒म् । यव॑म् । अ॒त्त॒म् । अथो॒ इति॑ । माष॑म् । अथो॒ इति॑ । तिल॑म् । ए॒ष: । वा॒म् । भा॒ग: । निऽहि॑त: । र॒त्न॒ऽधेया॑य । द॒न्तौ॒ । मा । हिं॒सि॒ष्ट॒म् । पि॒तर॑म्। मा॒तर॑म् । च॒ ॥१४०.२॥
पदार्थ : [हे दाँतों की दोनों पङ्क्तियो !] (व्रीहिम्) चावल (अत्तम्) खाओ, (यवम्) जौ (अत्तम्) खाओ, (अथो) फिर (माषम्) उरद, (अथो) फिर (तिलम्) तिल [खाओ], (वाम्) तुम दोनों का (एषः) यह (भागः) भाग [चावल जौ आदि] (रत्नधेयाय) रत्नों के रखने योग्य कोश के लिये (निहितः) अत्यन्त हित है, (दन्तौ) हे ऊपर नीचे के दाँतो ! (पितरम्) बालक के पिता (च) और (मातरम्) माता को (मा हिंसिष्टम्) मत काटो ॥२॥"
भावार्थ : टिप्पणी :२−(व्रीहिम्) इगुपधात् कित्। उ० ४।१२०। इति वृह वृद्धौ−इन्, पृषोदरादिरूपम्। आशुधान्यम् (अत्तम्) खादतम् (यवम्) यु मिश्रणामिश्रणयोः−अप्। अन्नविशेषम् (अथो) पश्चात् (माषम्) मष वधे−घञ्। अन्नविशेषम् (तिलम्) तिल स्नेहने−क। अन्नविशेषम् (एषः) व्रीहियवादिभोगः (वाम्) युवयोः (भागः) सेवनीयोंऽशः (निहितः) अत्यन्तहितः (रत्नधेयाय) रत्न+डुधाञ् यत्। रत्नधारणयोग्याय कोशाय (दन्तौ) उपरिनीचस्थदन्तगणौ (मा हिंसिष्टम्) मा पीडयतम् (पितरम्) पालकं जनकम् (मातरम्) मान्यां जननीम् (च) ॥