Atharvaveda / 8 / 8 / 23
सं॑वत्स॒रो रथः॑ परिवत्स॒रो र॑थोप॒स्थो वि॒राडी॒षाग्नी र॑थमु॒खम्। इन्द्रः॑ सव्य॒ष्ठाश्च॒न्द्रमाः॒ सार॑थिः ॥ 23॥
Veda : Atharvaveda | Kand : 8 | Sukta : 8 | Paryay : | Mantra No : 23
In English:
Seer : bhRRigva~NgiraaH | Devta : parasenaahananam, indraH, vanaspatiH | Metre : upariShTaadbRRihatii | Tone :
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : sa.mvatsaro rathaH parivatsaro rathopastho viraaDiiShaagnii rathamukham. indraH savyaShThaashchandramaaH saarathiH . 23.
Component Words : sam.avatsaraH . rathaH . pari.avatsaraH . ratha.aupasthaH . vi.araaT . iiShaa . agniH . ratha.amukham . indraH . savya.asthaaH . chandramaaH . saarathiH .8.23.
In Hindi:
ऋषि : भृग्वङ्गिराः | देवता : परसेनाहननम्, इन्द्रः, वनस्पतिः | छन्द : उपरिष्टाद्बृहती | स्वर :
विषय : शत्रु के नाश का उपदेश।
पदपाठ : स॒म्ऽव॒त्स॒र: । रथ॑: । प॒रि॒ऽव॒त्स॒र: । र॒थ॒ऽउ॒प॒स्थ: । वि॒ऽराट् । ई॒षा । अ॒ग्नि: । र॒थ॒ऽमु॒खम् । इन्द्र॑: । स॒व्य॒ऽस्था: । च॒न्द्रमा॑: । सार॑थि: ॥८.२३॥
पदार्थ : (संवत्सरः) यथाविधि निवास करनेवाला काल, (रथः) रथ, (परिवत्सरः) सब ओर से निवास करनेवाला अवकाश (रथोपस्थः) रथ की बैठक (विराट्)) विराट् [विविध प्रकाशमान सृष्टि] (ईषा) जुए का दण्डा, (अग्निः) अग्नि (रथमुखम्) रथ का मुख [अग्रभाग]। (इन्द्रः) सूर्य (सव्यष्ठाः) बाईं ओर बैठनेवाला [सारथी], (चन्द्रमाः) चन्द्रमा (सारथिः) [दूसरा] सारथी [है] ॥२३॥"
भावार्थ : टिप्पणी :२३−(संवत्सरः) अ० ६।५५।३। सम्+वस-सरन्। सम्यग् निवासकः कालः (रथः) यानभेदः (परिवत्सरः) अ० ६।५५।३। परि+वस-सरन् परितो निवासकोऽवकाशः (रथोपस्थः) रथे स्थितिस्थानम् (विराट्) वि+राजृ दीप्तौ-क्विप्। विराड् विराजनाद्वा विराधनाद्वा विप्रापणाद्वा-निरु० ७।१३। विविधं दीप्यमाना सृष्टिः (ईषा) अ० २।८।४। रथयुगदण्डः (अग्निः) पावकः (रथमुखम्) रथाग्रम् (इन्द्रः) सूर्यः (सव्यष्ठाः) सव्य+ष्ठा-विच्। स्थास्थिन्स्थृणामिति वक्तव्यम्। वा० पा० ८।३।९७। इति षत्वम्। वामस्थः सारथिः (चन्द्रमाः) अ० ५।२४।१०। चन्द्रलोकः (सारथिः) सर्तेर्णिच्च। उ० ४।८९। सृ गतौ णिच्-घथिन्, णेर्लोपो णित्वाद् वृद्धिः। रथचालकः ॥२३॥