Samveda/1345
यत्सानोः सान्वारुहो भूर्यस्पष्ट कर्त्वम्। तदिन्द्रो अर्थं चेतति यूथेन वृष्णिरेजति॥१३४५
Veda : Samveda | Mantra No : 1345
In English:
Seer : madhuchChandaa vaishvaamitraH | Devta : indraH | Metre : anuShTup | Tone : gaandhaaraH
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : yatsaanoH saanvaaruho bhuuryaspaShTa kartvam . tadindro artha.m chetati yuuthena vRRiShNirejati.1345
Component Words : yat . saanoH . saanu . aaruhaH . aa . aruhaH . bhuuri . aspaShTa . kartvam . tat . indraH . artham . chetati . buuthena . vRRiShNiH . ejati.
In Hindi:
ऋषि : मधुच्छन्दा वैश्वामित्रः | देवता : इन्द्रः | छन्द : अनुष्टुप् | स्वर : गान्धारः
विषय : अगले मन्त्र में परमेश्वर के सहायक होने का वर्णन है।
पदपाठ : यत् । सानोः । सानु । आरुहः । आ । अरुहः । भूरि । अस्पष्ट । कर्त्वम् । तत् । इन्द्रः । अर्थम् । चेतति । बूथेन । वृष्णिः । एजति॥
पदार्थ : मनुष्य (यत्) जब (सानोः सानु) एक शिखर से दूसरे उच्चतर शिखर पर, अर्थात् एक लक्ष्य को पार करके उससे ऊँचे दूसरे लक्ष्य पर (आरुहः) चढ़कर पहुँच जाता हैऔर (भूरि) बहुत से (कर्त्वम्) करने योग्य कार्य को (अस्पष्ट) करता है, (तत्) तब (इन्द्रः) विघ्नविनाशक परमेश्वर, उसके (अर्थम्) उदेश्य को (चेतति) जान लेता है और (वृष्णिः) बल, सुख, आदि को बरसानेवाला होता हुआ (यूथेन) गुणसमूह के साथ (एजति) उसे प्राप्त होता है ॥२॥
भावार्थ : प्रगति के पथ पर जाते हुए मनुष्य का जगदीश्वर परम सहायक हो जाता है ॥२॥
In Sanskrit:
ऋषि : मधुच्छन्दा वैश्वामित्रः | देवता : इन्द्रः | छन्द : अनुष्टुप् | स्वर : गान्धारः
विषय : अथ परमेश्वरस्य सहायकत्वमाह।
पदपाठ : यत् । सानोः । सानु । आरुहः । आ । अरुहः । भूरि । अस्पष्ट । कर्त्वम् । तत् । इन्द्रः । अर्थम् । चेतति । बूथेन । वृष्णिः । एजति॥
पदार्थ : मनुष्यः (यत्) यदा (सानोः सानु) शिखरात् उच्चतरं शिखरान्तरम्, एकं लक्ष्यं प्राप्य उच्चतरं लक्ष्यान्तरमित्यर्थः (आरुहः) आरोहति। [अत्र पुरुषव्यत्ययः।] (भूरि) बहु च (कर्त्वम्) कर्तुं योग्यं कार्यम् (अस्पष्ट) स्पृशति, करोतीत्यर्थः। [स्पश बाधनस्पर्शयोः, भ्वादिः। लडर्थे लुङ्,व्यत्ययेनात्मनेपदम्।] (तत्) तदा (इन्द्रः) विघ्नविदारकः परमेश्वरः तस्य (अर्थम्) उद्देश्यम् (चेतति) जानाति, अपि च (वृष्णिः) बलसुखादीनां वर्षकः सन् (यूथेन)) गुणगणेन सह (एजति) तं प्राप्नोति [एजति गतिकर्मा। निघं० २।१४] ॥२॥२
भावार्थ : प्रगतिपथं गच्छतो मानवस्य जगदीश्वरः परमः सहायको जायते ॥२॥
टिप्पणी:१. ऋ० १।१०।२, ‘यत्सानोः॒ सानु॒मारु॑ह॒द्’ इति प्रथमः पादः।२. ऋग्भाष्ये दयानन्दर्षिरिमं मन्त्रं सूर्यदृष्टान्तेन मनुष्यकर्तव्यविषये तत्र परमेश्वरस्य सहायकत्वे च व्याख्यातवान्।