Samveda/1774
आ यः पुरं नार्मिणीमदीदेदत्यः कविर्नभन्यो नार्वा। सूरो न रुरुक्वां छतात्मा॥१७७४
Veda : Samveda | Mantra No : 1774
In English:
Seer : diirghatamaa auchathyaH | Devta : agniH | Metre : viraaT | Tone : pa~nchamaH
Subject : English Translation will be uploaded as and when ready.
Verse : aa yaH pura.m naarmiNiimadiidedatyaH kavirnabhanyo3 naarva . suuro na rurukvaa~nChataatmaa.1774
Component Words : aa . yaH . puram . naarmiNiim . adiidate . atyaH . kaviH . namanyaH . na . arvaa . suuraaH . na . rurukaan . shataasmaa . shat . aatmaa.
In Hindi:
ऋषि : दीर्घतमा औचथ्यः | देवता : अग्निः | छन्द : विराट | स्वर : पञ्चमः
विषय : प्रथम मन्त्र में यह कहा गया है कि मनुष्य-जन्म को प्राप्त जीवात्मा कैसा हो।
पदपाठ : आ । यः । पुरम् । नार्मिणीम् । अदीदते । अत्यः । कविः । नमन्यः । न । अर्वा । सूराः । न । रुरुकान् । शतास्मा । शत् । आत्मा॥
पदार्थ : (यः) जो अग्नि अर्थात् नेता जीवात्मा (नार्मिणीम्) हास-विलास युक्त (पुरम्) देह-नगरी को (आ अदीदेत्) तेज से दीप्तिमान् करता है, वह (अत्यः) एक शरीर से दूसरे शरीर में जानेवाला अथवा मोक्ष को प्राप्त करनेवाला (कविः) दूरदर्शी प्रज्ञावाला, (नभन्यः न) आकाशवर्ती वायु के समान (अर्वा) दोषों का हिंसक और (सूरः न) सूर्य के समान (रुरुक्वान्) तेजस्वी तथा (शतात्मा) शरीर से शतायु होवे ॥१॥यहाँ उपमालङ्कार है ॥१॥
भावार्थ : जीवात्मा पूर्वजन्म में किये हुए शुभ कर्मों के अनुसार मानव-देह प्राप्त करके बुद्धि के विवेक से कर्त्तव्य कर्मों को करता हुआ वायु के समान सब दोषों को विनष्ट करके सूर्य के समान तेजस्वी होता हुआ उत्कर्ष को प्राप्त करे ॥१॥
In Sanskrit:
ऋषि : दीर्घतमा औचथ्यः | देवता : अग्निः | छन्द : विराट | स्वर : पञ्चमः
विषय : अत प्राप्तमनुष्यजन्मा जीवात्मा कीदृशो भवेदित्याह।
पदपाठ : आ । यः । पुरम् । नार्मिणीम् । अदीदते । अत्यः । कविः । नमन्यः । न । अर्वा । सूराः । न । रुरुकान् । शतास्मा । शत् । आत्मा॥
पदार्थ : (यः) यः अग्निः नेता जीवात्मा (नार्मिणीम्२) हासविलासयुक्ताम् (पुरम्) देहनगरीम् (आ अदीदेत्) तेजसा आदीपयति, सः (अत्यः) देहाद् देहान्तरं गन्ता यद्वा मोक्षं गन्ता। [अथ सातत्यगमने। अतति सततं गच्छतीति अत्यः।] (कविः) क्रान्तप्रज्ञः, (नभन्यः न) नभसि भवो वायुरिव (अर्वा) दोषाणां हिंसकः। [ऋणोति हिनस्ति दोषान् यः स अर्वा। ऋ हिंसायाम्, स्वादिः। औणादिको वनिप् प्रत्ययः।] (सूरः न) आदित्यः इव (रुरुक्वान्) दीप्तः। [रोचतेर्दीप्तिकर्मणो लिटः क्वसुः।] (शतात्मा) शरीरेण शतायुश्च भवेदिति शेषः ॥१॥३अत्रोपमालङ्कारः ॥१॥
भावार्थ : जीवात्मा पूर्वकृतशुभकर्मानुसारेण मानवदेहं प्राप्य बुद्धिविवेकेन कर्तव्यकर्माण्याचरन् वायुरिव सर्वान् दोषान् विनाश्य सूर्य इव रोचिष्णुः सन्नुत्कर्षं प्राप्नुयात् ॥१॥
टिप्पणी:१. ऋ० १।१४९।३।२. नार्मिणीम् नर्माणि क्रीडाविलासा विद्यन्ते येषां तेषामिमाम्—इति ऋग्भाष्ये द०।३. ऋग्भाष्ये दयानन्दर्षिर्मन्त्रमिमं विद्वद्विषये व्याख्यातवान्।